TERSİNE MÜHENDİSLİK SÜRECİ ve UYGULAMALARI

11.Otomotiv Sempozyumu TMMOB Makina Mühendisleri Odası

E. Salih BOZKURT , Genel Müdür

Defne Mühendislik Ltd. Şti.

1.         Tersine Mühendislik Süreci

     Otomotiv sanayi son yıllarda bilgisayar teknolojisinde yaşanan hızlı gelişmeye dayalı olarak büyük bir değişim içerisindedir. Lisans altında üretimin yanı sıra araç tasarımı konusunda da otomotiv sanayiinde değişim sürmektedir. Araç tasarımı aşamasında face-lift olarak  adlandırılan mevcut araçların modifikasyonları ve sıfırdan araç geliştirme konusunda geriye dönük mühendislik (Reverse Engineering) çalışmaları önemli bir yer tutmaktadır . Gerek araç iç donanımı, gerekse dış görünüşü üzerinde yapılacak olan geliştirmelerde tersine mühendislik çalışmaları ülkemizde ve dünyada artmaktadır.

     Tersine mühendislik süreci, bir objenin ölçümü ile başlar ve ardından üç boyutlu CAD model  oluşturulması ile devam eder, prototip ya da ürün imalatı ile son bulur. Günümüzde uygulanan standart üretim metodları, ürünün bilgisayar ortamında CAD tasarımının yapılması ile başlayıp uygun CAM metodları ile üretim aşamasına geçilen süreçleri kapsar. Tersine mühendislikte ise mamul parçadan hareketle imalat sürecindeki aşamalar geriye doğru çözümlenir. (Şekil 1)

Şekil 1:  Tersine Mühendislik Süreci (Ref 1)

Tersine mühendisliğe (RE) yaygın olarak asagıdaki sebeplerden ötürü ihtiyaç duyulmaktadır:

· Üreticinin bir parçayı uzun zamandır üretmemesi ve tekrar üretmek istemesi

· Orjinal dizaynın yetersiz dökümantasyona sahip olması

· Bir ürünün orjinal üreticisinin artık bulunmaması fakat müsterilerin bu ürüne ihtiyacının olması

· Ürünün orjinal dökümantasyonunun kaybolması veya hiç varolmamıs olması

· Ürünün bazı kötü özelliklerinin yeniden tasarlanmasına ihtiyaç duyulması

· Ürünün uzun süreli kullanımına dayanarak ürüne ait iyi özelliklerin güçlendirilmesi

· Rakip ürünün iyi ve kötü özelliklerinin analiz edilmesi

· Ürünün performansını ve özelliklerini gelistirmede sonuca götürecek yeni yolların kesfedilmesi

· Rakip ürünlerin anlasılması ve daha iyi ürünlerin gelistirilmesinde rekabete dayalı kıyaslama metodlarının elde edilmesi

· Orjinal CAD modelinin degisikliklere ya da güncel üretim yöntemleri için yeterli olmaması

· Orjinal üretici firmanın ek/yedek parçalar saglamada yetersiz ya da isteksiz olması

· Orjinal üretici firmanın parça saglamada asırı ücret talep etmesi

· Modası geçmis parçaların ya da eski üretim islemlerinin bugünkü ve daha ucuz teknolojilerle güncellenmesi

1.1      3D Sayısallaştırma / Optik Tarama

     Ürünler gelisen teknolojinin yardımı ile 10 yıl öncesine göre daha formlu hatlara sahip olarak tasarlanmaktadır. Özellikle otomotiv sanayiinde dıs görünüsten iç aksamlara ve detaylara kadar tüm parçalar CAD ortamında yüzey modelleme olarak tanımlanan formlu görünüslere sahip olmaktadır. Günümüzde optik ölçüm teknolojisindeki gelismeler ile bu formlar kolaylıkla ölçümlendirilebilmektedir.

     3D sayısallastırma/tarama sistemleri iki ana gruba ayrılır: dokunmalı ve dokunmasız sistemler. Dokunmalı ya da diger adıyla prob’lu sistemler, mekanik kollu sistemler ve CMM’dir. Birkaç eksenli mekanik kolun ucuna takılmıs bir ölçüm probu sayesinde, koordinatları istenen noktaya okundurulan prob ile noktanın koordinatları hassas biçimde ölçülür. Bu sistemlerle yüzey bilgisi degil istenen belirli sayıda noktanın koordinatları elde edilebilmektedir.

     Dokunmasız optik sistemlerle serbest formlu yüzey bilgisi elde edilmesi hem ürün gelistirme, tersine mühendislik ve kalite kontrol islemleri üzerine uzmanlasmıs mühendislik ofisleri, hem de büyük endüstri kuruluslarının tasarım ve ürün gelistirme, kalite kontrol, kalıphane vs. gibi departmanları için önem arzetmektedir. Bu sistemlerle tüm yüzey formu çok yüksek hassasiyetle elde edilmekte ve CAD modelin olusturulması, hızlı prototipleme ve CNC’de islenme islemlerine hazır hale gelmektedir.

    Dokunmasız sistemlerin çok çesitli tipleri ve herbirinin farklı kullanım alanları olmakla birlikte, lazer çizgili sistemler ve yapılı ısık desenli (ızgara projeksiyonu, fringe) sistemler ya da topogrametrik sistemler, kullanımı digerlerine göre daha yaygın olanlarıdır.

    Dokunmasız optik tarama sistemlerinden lazer çizgili sistemler, cismin üzerine bir lazer kesiti düsürülmesi ve bu kesitin cismin üzerinde hareket ettirilmesi prensibi ile çalısırlar. Ölçüm metodu lazer kesitinin cisim üzerinde deformasyona ugraması ve bu deformasyon bilgisinin CCD dijital kamera vasıtası ile alınması seklindedir. Portatif elle tasınan modeller oldugu gibi mekanik kol ucuna baglananları da vardır. Ayrıca robot koluna baglanarak ölçüm otomatik hale de getirilebilir.

    Dokunmasız optik tarama sistemlerinden yapılı ısık desenli 3D optik tarama sistemlerinin degisik dizayn tipleri mevcuttur. Tek kameralı, çift kameralı, asimetrik çift kameralı sistemler gibi. Tüm bu sistemlerde güçlü bir halojen ısık kaynagı ile cismin üzerine farklı dokusal özellikleri olan fringe’ler düsürülür. Cismin yüzeyi üzerinde bu kodlanmıs yapılı ısıklar, cismin seklinin karakteristik özelliklerine göre deformasyona ugrar. Projeksiyon sistemi ile özel bir açı yapacak sekilde yönlendirilmis yüksek çözünürlükteki bir kamera sistemi ile bu deformasyon bilgileri alınır nokta bulutu olusturulur. Bu sistemler sayesinde çok sayıda noktanın koordinatı çok kısa zamanda (~ 1sn) ölçülür. Böylelikle cismin yüzey formu bilgisini içeren nokta bulutu olusturulmus olur.

    Tek kameralı sistemlerde bir projeksiyon cihazı ve 1 CCD dijital kamera aralarında belli bir açı yapacak sekilde konumlandırılmıstır. Bu açıya üçgenleme açısı denir. Bu açı sayesinde noktaların koordinatları trigonometrik hesaplarla elde edilir.

    Çift kameralı sistemlerde ortada bulunan projeksiyon cihazı ile esit veya farklı açı yapacak sekilde konumlandırılmıs 2 CCD kamera bulunmaktadır. İki kameranın da ortak olarak gördügü bölge esas ölçüm bölgesidir.

1.3      Optik Üçgenleme

     3 boyutlu topogrometrik ölçüm 3. boyutta görüntü işlemede fotogrametri ve stereometri kadar iyi bir yöntemdir. Tüm teknikler optik üçgenleme (optical triangulation) prensibini temel alır. Kelime anlamı belli sayıda noktanın konumunu kesin olarak tespit edebilmek için, bu noktaları tepe olarak kabul ederek bir alanı üçgenlere bölme işi olan “triangulation” tüm 3 boyutlu ölçme/tarama tekniklerinin kullandığı yöntemdir. Çok çeşitli uygulama alanları olan üçgenleme prensibi haritacılıktan GPS ile konum belirlemeye kadar pek çok alanda kullanılmaktadır. Bu prensiple, matematiksel olarak uzayda kesişen doğruların yardımı ile noktanın bulunduğu yer hassas olarak elde edilir.

· Aktif Metodlar

o Optik Üçgenleme (Optical Triangulation (1D)

o Işık kesiti (light section) teknikleri (2D)

o Izgara Projeksiyonu (Fringe Projection) (3D)

· Pasif Metodlar

o Stereometri

o Fotogrametri

1.4      Sayısallaştırma Cihazlarının Kullanım alanları

· Çamur, kil, köpük gibi malzemelerden el ile yapılmış endüstriyel tasarım modellerinin sayısallaştırılmasında

· Rakip ürün incelemelerinde

· Sanat eserlerinin restorasyonunda

· Diş, protez ve benzeri medikal uygulamaların sayısallaştırılarak üretilmesinde

· CAD datası mevcut olmayan ürün, kalıp, aparat, fikstür gibi parçaların CAD datasını elde etmek için sayısallaştırılmasında

· CMM tezgahında ölçülemeyecek kadar büyük olan ürünlerin ölçümlerinde

· Ürünün uygulama yerinde yapılacak ölçümlerde

· Kalıp ve aparatların kalite kontrolünde

· Yüzey formlarının kontrolünde

· Üretim esnasında veya sonradan oluşan çökme, eğilme gibi fiziksel hataların tespitinde

2.         CAD Modelleme

     Sıfırdan modellemeden farklı olarak STL datadan modelleme yapmak hem süre hem de çaba bakımından daha zor bir süreçtir. Müşteri tarafından belirlenen toleranslar ve değişiklikler bu süreci daha da zorlu hale getirmektedir. Ayrıca bu projede olduğu gibi yüzey kalitesinin yüksek olmasını gerektiren  durumlar daha fazla sabır, dikkat, deneyim ve bilgi birikimi gerektirmektedir.

     CAD modelleme programları genellikle tersine mühendislik modüllerini standart olarak içermemektedir. Bu modüller ilave olarak temin edilebilmektedir. Rapidform, CATIA ve Tebis yazılımlarının modulleri üzerinde bir miktar tecrübe edinilmiştir. Her CAD programı kendine özgü yöntemler içermekle birlikte; genel olarak  kullanılan yöntem Şekil 1 de verilen şematik yaklaşım ile tamamlanabilmektedir.

     STL üzerinden Section Curve, Feature Curve, 3D Curve gibi eğriler ile ana Primitive ya da Freeform yüzeyler doğrudan elde edilir. Bu eğri ve yüzeyler modellemede doğrudan kullanılabileceği gibi oluşturulacak yeni eğri ve yüzeylere referans görevi de yapabilirler. Trim hatlarını ve sınırları belirlemek için de gene programın modülündeki araçlardan faydalanılır. Alınan eğri ve yüzeyler modelin formunu, trim hatlarını ve çeşitli sınırları belirlemede referans olarak kullanılır.

     STL’den modelleme projelerinde en çok vakit alan ve en çok uğraşılan oluşturulacak yüzeyin ölçümlendirmeye yakın ama belli bir matematik formülasyona yaklaştırılması kısmıdır. Oluşturulan bu yüzeylerin hem STL ölçüm datasına toleranslar dahili içinde oturması (ölçü kaçıklığının düşük olması) hem de yüzeyin ve yüzey geçişlerinin çok iyi olması bu süreci zorlaştıran en büyük etmendir. Doğru ve kabul edilebilir bir sonuç almak deneme-yanılma ile mümkündür. Dolayısı ile farklı yüzey komutlarını, farklı parametre değerleri girerek defalarca denemek gerekebilir. İstenilen sonuçlar alındığında gerekli yüzey operasyonları (split, trim, join vs. gibi) vasıtası ile yüzey modellemeye son şekli verilmeye çalışılır. Oluşturulan yüzey modeli katı hale getirilir. Bu aşamadan sonra artık fiziksel modele ait diğer özellikler (Dress-up features) eklenmeye ve model son haline getirilir.  (Ref 1-2-3)

3.           Örnek Projeler

3.1 Arazi Aracı Tavan Çalışması

     Yukarıdaki bahsedilen RE adımları ile gerçekleştirilen bu projede 4x4 bir arazi aracında uygulanan sun-roof modifikasyonunun sonucunda tavan kaplamasının yeniden tasarlanması prototip üretiminin gerçekleştirilmesi ve müşterinin piyasaya bir an önce ürününü arz edebilmesi başarıyla sağlanmıştır.

     Tavan gibi büyük ve esnek parçaların ölçümlendirilmesinde ürünün gerçek boyutlarını ve formunu tam yakalayabilmek için ürün fikstür üzerine yerleştirmek gerekmektedir. Bu projede fikstür olarak aracın kendisi kullanılarak oluşabilecek hatalar önlenmiş son ürünün kullanılacağı yer referans alındığından herhangi bir montaj hatasına yol açılmamıştır.

Ölçümlendirme

     2 aşamalı olarak gerçekleştirilecek olan ölçümlendirme işleminde fotogrometri sistemi ve optik tarama sistemleri beraber kullanılmıştır. Öncelikle fotogrometri sisteminin yardımı ile referanslar alınmıştır. Referans noktalarının oluşturulmasını müteakip topogrometrik ölçüm için Breuckmann firmasının opto-TOP SE sistemi ile nokta bulutları oluşturulmuştur. Bu işlem için araç içinde hareket edebilen özel bir aparat kullanılmış bu aparatın yardımı ile tavanın taranabilmesi çok daha hızlı ve hassas bir şekilde gerçekleştirilebilmiştir. Resim 1 Optik tarama olarak bilinen topogrometrik ölçümlendirme sonucunda nokta bulutu ve poligon mesh data (STL) elde edilmektedir. Fotogrometri sisteminin yardımı ile ölçümün toplam hassasiyeti 0.06 mm den daha az olmuştur.

     Ölçümlendirme ile mevcut tavanın bütün yüzey form ile kenar (trim) hatları detaylı olarak elde edilmiştir. Sun roof sisteminin; tavan ile araçın diğer bölümleri ile referansı belirlenerek yeni tasarımı yapılacak tavan için gerekli olan tüm veriler sağlanmıştır.

CAD

     CAD tasarımda öncelikle mevcut tavan formunun korunması aracın iç tasarımında ciddi değişiklik olmadan sun roof sisteminin aksamlarının tavan formuna katılması sağlanmıştır. Sun roof olan ve olmayan araçlar arasındaki tavan farkının sadece sun roofun kullanıcı ara yüzündeki farklar olarak hissetirecek tasarım hedef alınmıştır.

İmalat

     Tasarım sonucunu seri üretime geçmeden uygulamada görmek gerek üretim aşamasında gerekse montaj da oluşabilecek problemlerin prototip üzerinde görmek amacıyla prototip kalıp ve deneme üretimi gerçekleştirilmiştir.

Sonuç Ürün

     Bu proje toplam olarak 12 iş gününde  tamamlanmış ve ilk denemede %95 oranında başarı sağlanmıştır. İkinci bir tasarım ve prototip yapımına gerek duymadan, kalıp üzerinde yapılan küçük düzeltmeler ile  seri üretime geçilmiştir.

3.2 Otobüs Karkas Ve Etek Projesi

     Yeni araç tasarımında, karkas yapının geliştirilmesi ve buna bağlı olarak yan eteklerin CAD modelinin oluşturulması. Bu projede amaç on tasarımı yapılmış olan karkas ve ana yapının gerçek prototipe uygulanması sonucu oluşan modifikasyonların seri imalata yansıtılabilmesi için 3 boyutlu CAD datanın prototipe uygun olarak oluşturulabilmesidir.

     Yeni bir tasarım olan araç konsept tasarımdan sonra prototip üretimi başlamıştır. Prototip üretiminde karkas yapı konsepte uygun olarak üretilmiştir. Prototip üzerinde aracın diğer parçaları ve kısımları ile uyumluluğunu sağlanması ve iyileştrmelerin uygulanması sonucunda konseptten farklılıklar oluşmuştur.  Oluşan farklılıklar ve simetrikliğin tam sağlanabilmesi için prototip ürün optik sistem ile ölçümlendirilerek hem konsept ile karşılaştırılmış hemde yeni CAD data oluşturulmuştur. Bu Cad data seri üretime esas teşkil edecek referans olarak alınmıştır.

     Sonuçta ürün mükemmelliğini sağlayan teorik ve pratik uygulamanın birleşmesi sağlanmıştır.

Next >